مردی که از همه به شاه نزدیک تر بود!

فرادید| امیر اسدالله علم نخست وزیر پیشین، روز ۲۱ آبان ۱۳۴۵ با محمدرضا شاه به عنوان وزیر دربار منصوب شد و تا مردادماه ۱۳۵۶ در این سمت ماند. دوران وزارت دربار علم از چند جهت اهمیت داشت. رقابت آشکار او با هویدا، دربار را به مرکزى علیه دستگاه اجرا تبدیل کرد و این رابطه خصومت آمیز در مناسبات دهه آخر سلطنت پهلوى اهمیت ویژه اى یافت. بسیارى از مسائل مربوط به سیاست خارجى، نفت و بازرگانى کشور از سوى شاه به علم ارجاع مى شد و گاه حتى بدون اطلاع دستگاه اجرا به انجام مى رسید.

مردی که از همه به شاه نزدیک تر بود!

علاوه بر این علم با نگاه سنتى که به قدرت داشت اختلافات عجیبى با فرح و اطرافیانش پیدا کرد. تفریحات ویژه شاه با زنان و دختران جوان که به کمک علم امکان پذیر مى شد بر تنش رابطه میان ملکه و وزیر دربار مى افزود. پیشنهاد برگزارى جشن هاى ۲۵۰۰ ساله از سوى علم مطرح شد و مسئولیت تدارک و اجراى آن برعهده او قرار گرفت.

برگزارى این جشن ها تأثیر منفى زیادى بر افکار عمومى ایرانیان بر جاى گذاشت و از عوامل فرعى سقوط رژیم به حساب آمد. اما مهم تر از همه اینها، نقش عاطفى علم براى شاه و انرژى روانى اى بود که شاه از علم دریافت مى کرد و پس از برکنارى او جایگزینى براى آن نیافت.

مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!

به نوشته ماروین زونیس در کتاب «شکست شاهانه» از میان پنج تنى که در مقاطع مختلف منبع عمده قدرت روانى شاه بودند (پدرش، مادرش، ارنست پرون، اشرف و علم)، «اسدالله علم از همه پایدارتر و تقریباً تا آخر کار همراه شاه بود… علم در سمت وزیر دربار شاه توانست تقریباً تا آخر عمر خود – و نه تا پایان کار شاه- مایه تقویت روحى او باشد. کمى پیش از بروز قهر و خشونتى که به انقلاب منجر شد، علم مرد. در آن زمان که شاه بیش از همیشه به تقویت روانى «دیگران» نیازمند بود، دیگر کسى برایش نمانده بود. او دیگر کسى را نداشت، آنهم درست در زمانى که سایر منابع تقویت روانى خود را از دست مى داد.»

مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!

نخست وزیر
امیر اسدالله علم در سال ۱۲۹۸ در بیرجند متولد شد. پدرش شوکت الملک، امیر قائنات و مرد قدرتمند شرق کشور بود. علم تحصیلات ابتدایى و مباه خود را در بیرجند گذراند و با زبان فرانسه آشنا شد. او قصد داشت براى ادامه تحصیل عازم فرنگستان شود، اما هنگامى که پدرش براى کسب اجازه نزد رضا شاه رفت، شاه مقتدر از او خواست پسرش را به دانشکده تازه تأسیس کشاورزى در کرج بفرستد.

بنابراین علم تحصیلات دانشگاهى را در کرج گذراند و در همین هنگام براى نخستین بار با محمدرضا پهلوى ولیعهد وقت، آشنا شد. او پس از پایان تحصیل مدتى براى اداره املاک پدرى به بیرجند رفت و سپس در نخستین دستگاه اجرا احمد قوام پس از برکنارى رضا شاه به فرماندارى کل سیستان و بلوچستان انتخاب شد.امیر اسدالله علم در سال ۱۳۲۸ و به توصیه شاه در دستگاه اجرا ساعد به وزارت کشور و سپس وزارت کشاورزى رسید. او در دستگاه اجرا على منصور نیز وزیر کشاورزى بود و در دستگاه اجرا رزم آرا به وزارت کار انتخاب شد. گفته مى شود علم در ماجراى ترور رزم آرا نیز (از سوى دربار) نقش داشته است.

به هر حال او در دوران حکومت دکتر مصدق و در هنگامه اى که بسیارى از مدعیان سرسپردگى شاه او را کرده بودند، وفادارى بى چون و چراى خود را به شاه نشان داد و به اجتماع محارم مورد اعتماد او پیوست. او از همین تاریخ تا پایان عمر، در هر سمتى که بود حامل پیام هاى ویژه و محرمانه شاه و مأمور مذاکرات مهم از سوى او مى شد. علم در دستگاه اجرا حسین علاء مدتى وزیر کشور بود. سپس در دوران نخست وزیرى دکتر اقبال به درخواست شاه حزب مردم را در مقابل حزب ملیون (به رهبرى نخست وزیر) تأسیس کرد و سرانجام در سال ۱۳۴۱ و پس از کناره گیرى دکتر على امینى از نخست وزیرى، مأمور تشکیل کابینه شد.

مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!
مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!

منبع قدرت
نخست وزیرى علم با نقطه عطفى در دوران سلطنت محمدرضا شاه مصادف شد. تعدیلات ارضى که در دوران امینى آغاز شده بود و تغییرات دیگرى که بعداً تحت عنوان انقلاب سفید صورت بندى شد براى نخستین بار به رویارویى شاه با بخش هاى سنتى جامعه ایران، به ویژه دستگاه روحانیت انجامید. هنگامى که این رویارویى در خرداد ماه ۱۳۴۲ به نقطه برخورد رسید، علم توانست شاه را به غلبه بر تردیدش تشویق و با به عهده برچیدن مسئولیت برخورد با بیزاران، آنها را با خشونت سرکوب کند.

علم تا پایان عمر به نقشى که در وقایع سال ۱۳۴۲ ایفا کرده بود مى بالید و آن را ضامن تداوم سلطنت معرفى مى کرد، به راستى نیز چنین بود. اما هنوز چند ماهى از این «موفقیت» علم نگذشته بود که خبر تغییر قریب الوقوع دستگاه اجرا در محافل سیاسى تهران پیچید.

مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!

حسنعلى منصور و امیرعباس هویدا با تبدیل «کانون مترقى» به حزب «ایران نوین» خود را براى در دست برچیدن زمام امور آماده مى کردند و علم در تمام ماه هاى آخر دستگاه اجراش مى دانست که به زودى جاى خود را به رقیبان خواهد داد. «سرانجام قرار شد دستگاه اجرا علم روز شنبه ۱۷ اسفند ۱۳۴۲ استعفا دهد و همان روز دستگاه اجرا تازه منصور تشکیل شود. شامگاه روز پیش، علم مانند بیشتر اجتماعه هاى دیگر به دیدار خصوصى شاه رفته بود. در پایان شرفیابى، شاه که شام را مهمان پروفسور جمشید اعلم بود از علم که خود اتومبیلش را مى راند خواست او را به آنجا برساند.

هنگامى که به مقصد رسیدند شاه از علم پرسید که نظر راستین او درباره این تغییر دستگاه اجرا چیست؟ علم نیز در پاسخ شعرى را که منتسب است به لطفعلى خان زند -هنگامى که در زندان آغامحمدخان قاجار بود- با مختصر تغییرى در آغاز آن خواند: شاها ستدى جهانى از همچو منى/ دادى به مخنثى، نه مردى، نه زنى/ از گردش روزگار معلومم شد/ پیش تو چه دف زنى، چه شمشیر زنى!» (مقدمه «یادداشت هاى علم» علینقى عالیخانى)

علم پس از کناره گیرى از نخست وزیرى به ریاست دانشگاه پهلوى شیراز منصوب شد و تا سال ۱۳۴۵ که به عنوان وزیر دربار برگزیده شد، در همان سمت ماند. او از چند سال آخر خدمتش در دربار پهلوى یادداشت هاى روزانه اى نوشته که بخش عمده اى از آنها منتشر شده است و منبعى کم نظیر و ارزشمند براى پژوهشگران تاریخ معاصر ایران فراهم آورده است.

مردی که از همه به شاه نزدیکتر بود!
دیدار با انوار سادات در سال ۱۳۵۴

این خبر را به اشتراک بگذارید :