ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم
کابینه اثبات ملی به ریاست نظام السلطنه؛ کابینه موقت در زمان جنگ جهانی اول برای مقابله با تهاجم روس و انگلیس تشکیل شد
این در کابینه در کرمانشاه تشکیل شد (۱۹۱۵)


فرادید|
مهاجرت معروف نمایندگان مجلس شوراى ملى و رجال سیاسى ایران به قم در جریان جنگ جهانى اول که به تشکیل «کمیته اثبات ملى» و دستگاه اجراى موقت در کرمانشاه انجامید، روز ۱۸ آبان ۱۲۹۴ و همزمان با ورود قشون روسیه به کرج و قرار پنداشتن پایتخت در آستانه اشغال آغاز شد.

قطعل شیر و خرس بر سر گربه ایرانی!

به گزارش مجله تاریخ فرادید، در این هنگام از شروع جنگ جهانى اول یک سال و سه ماه مى گذشت و با وجود اینکه دستگاه اجرا ایران از ابتدا بى طرفى خود را اعلام کرده بود، نیروهاى نظامى هر چهار کشور اصلى درگیر در جنگ (انگلستان و روسیه از یک سو و آلمان و عثمانى از سوى دیگر) به خاک ایران وارد شده بودند.

قوای انگلیس در ایران
ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

احمدشاه جوان که تنها چند روز پیش از آغاز جنگ جهانگیر به سن قانونى رسیده بود، در آبان ماه ۱۲۹۳ فرمان بى طرفى ایران را صادر کرد و در آن نوشت: «… نظر به اینکه روابط ودادیه ما به حمدالله با دول متخاصمه برقرار است، براى اینکه عموم اهالى از نیات مقدسه ما در باقی و صیانت این روابط حسنه نسبت به دول متحاربه مطلع باشند، امر مى فرماییم که جناب مستطاب اجل اشرف افخم اکرم مهین دستور معظم مستوفى الممالک، رئیس الوزراء و وزیر داخله، فرمان ملوکانه را به فرمانفرمایان و حکام و مامورین دستگاه اجرا ابلاغ دارند که دستگاه اجرا ما در این موقع مسلک بى طرفى را اتخاذ و روابط مساعد خود را با دول متخاصمه کماکان باقی و صیانت مى نماید…» (نقل شده در «روزشمار تاریخ ایران، از مشروطه تا انقلاب» باقر عاقلى)

اشغال کرمانشاه توط نیروهای عثمانی، احتمالاً ۱۹۱۶

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

اما تنها پنج روز پس از صدور این فرمان و اعلام بى طرفى ایران از دستگاه اجرا مستوفى، قشون عثمانى و ماموران آلمان به آذربایجان ایران تعرض کردند. نکته بسیار تاثیرگذار دیگر این بود که علماى شیعه در عراق بلافاصله علیه نیروهاى متفقین و به نفع عثمانى اعلام جهاد کردند و از آن پس افکار عمومى ایرانیان یکسره به سوى متحدین گرایش یافت. رفتاى پیشین دستگاه اجرا هاى روسیه و انگلستان نیز مزید بر علت شد و کار را به جایى رساند که شاه و دستگاه اجرا براى ترک بى طرفى و پیوستن به اردوى متحدین تحت  فشار قرار پنداشتند. یکى از مهمترین حوادثى که فشار افکار عمومى علیه موضع رسمى دستگاه اجرا ایران را نشان مى داد، اقدام آیت الله حائرى (شیخ العراقین) در تسلیم فتواى جهاد با امضاى علماى نجف به احمدشاه در فروردین ۱۲۹۴ بود. چند روز پس از آن نیز مردم کرمانشاه و تهران در استقبالى کم نظیر از وزراى مختار آلمان و ایتالیا که به پایتخت مى رفتند، تمایلات خود را به روشنى نشان دادند.

مستوفى الممالک
ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

تا اینجا ارتش عثمانى و مأمورین آلمان در مناطق جنوب و مرکز ایران که حوزه نفوذ انگلستان محسوب مى شد به عملیات ایذایى و اطلاعاتى مشغول بودند. آنها یک بار موفق شده بودند ارومیه و تبریز را به تصرف درآورند که البته ارتش روسیه فوراً آنها را از آذربایجان عقب رانده بود. در این میانه فشار نمایندگان سیاسى دستگاه اجرا هاى متخاصم و اختلافات شدید داخلى به ویژه در مجلس شوراى ملى چنان شرایط بى ثباتى به وجود آورد که احمدشاه ناچار شد در طول سه ماه (از اواسط اردیبهشت تا اواسط مرداد ۱۲۹۴) شش فرمان رئیس الوزرایى صادر کند. در میان همین کشمکش ها بود که خبر حرکت قواى روسیه از قزوین به سوى تهران منتشر شد و از سوى دیگر انگلیسى ها براى خنثى کردن تحرکات واسموس آلمانى در جنوب، بندر بوشهر را تصرف کردند.

احمدشاه جوان که تنها چند روز پیش از آغاز جنگ جهانگیر به سن قانونى رسیده بود، در آبان ماه ۱۲۹۳ فرمان بى طرفى ایران را صادر کرد

پیشنهاد ویژه :   شمس آباد نیوز : شمس آباد - فروش سهام در شرایط هیجانی صحیح نیست

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

مهاجران
حرکت روس ها به سوى تهران و تصرف بوشهر از انگلیسى ها گروه بزرگى از نمایندگان مجلس سوم را به صرافت ترک تهران و تشکیل نیرویى براى مقاومت انداخت. ملک الشعراى بهار که در آن هنگام نماینده مجلس بود در این باره نوشته است: «مستوفى الممالک رئیس الوزراء (و از سران حزب دموکرات) تصمیم گرفت شاه را از پایتخت حرکت داده به اصفهان ببرد و قبلاً هم به کمیته دموکرات و بعضى وکلا محرمانه دستور داده بود که از تهران به قم رهسپار شوند و این دستور را در قصر ابیض به من و شاهزاده سلیمان میرزا شخصاً داد و گفت: از تهران بروید. بالاخره ژاندارمرى با مهمات و از سفراى دول متحده سفیر آلمان و اجتماعى از نمایندگان مجلس و مردم متفرقه به سوى قم عزیمت کردند.» («تاریخ مختصر احزاب ایران»)

علماى قم همزمان علیه متفقین فتواى جهاد دادند. مجلس از اکثریت افتاد و تعطیل شد. وزراى مختار روسیه و انگلستان که از انتقال پایتخت به اصفهان (خارج از حوزه نفوذ هر دو کشور) نگران بودند به دیدار احمدشاه رفتند و سرانجام قرار شد حرکت قواى روسیه به سوى تهران متوقف شود؛ هر چند آنها راه خود را به سوى ساوه و قم کج کردند پس از مدتى قم را به اشغال درآوردند. کمیته اثبات ملى که در قم تشکیل شده بود به اصفهان و از آنجا به کرمانشاه منتقل شد و در اتحاد با حاکم وقت لرستان و خوزستان و عشایر قشقایى، یک دستگاه اجرا موقت اثبات ملى تشکیل داد. انگلیسى ها در مقابل عشایر خمسه و بختیارى و قبایل عرب را علیه دستگاه اجرا موقت مسلح کردند. با نزدیک شدن ارتش روسیه از شمال و از دست رفتن همدان، مهاجران کرمانشاه را به سوى قصر شیرین و کرند ترک کرد. روس ها در طول اسفندماه، اصفهان و کرمانشاه را نیز اشغال کردند و کمیته اثبات ملى در بهار سال بعد به بغداد و کاظمین منتقل شد.

طرح کنایه آمیز روزنامه های اروپایی از معاهده سن پترزبورگ و اشغال ایران از روسیه و بریتانیا

پیشنهاد ویژه :   بین الملل : شمس آباد - بازگشت ارابه‌های مرگ داعش به اروپا؟

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم


* در توضیح این کاریکاتور نوشته شده است:
 ۲ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی – گربه بی‌آزار بدردبخور
شیر بریتانیایی (در خطاب به خرس روسی): «اینجا رو ببین! تو میتونی با سر گربه بازی کنی، منم با دمش. بعد جفتمون هم می‌تونیم پشتش رو نوازش کنیم.»

گربه ایرانی: «من اصلا یادم نمیاد که در این مورد کسی با من حرف زده باشه.»

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

نیروهاى متفقین تا اینجا ابتکار عمل را در بیشتر نقاط ایران به دست گرفته بودند. اما از اوایل تابستان سال بعد، هنگامى که کمیته اثبات ملى به کمک عثمانى ها کرمانشاه را بار دیگر تصرف کردند، ورق برگشت. ارتش عثمانى همدان و بعد قزوین را تصرف کرد و به سوى تهران به حرکت درآمد.

«روس‌ها در اصفهان»، تصویری چاپ‌شده در هفته‌نامه فرانسوی لو پتی ژورنال به تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۱۶

ماجرای مهاجرت نمایندگان مجلس به قم

سفراى متفقین اعضاى خانواده خود را راهى اروپا کردند و به شاه اطلاع دادند که در حال خروج از تهران هستند. اما پیشروى قواى عثمانى ادامه نیافت و توازن قوا از زمستان، تحت تاثیر شرایط عمومى جنگ بار دیگر به هم خورد. سپاه انگلیس در جنوب ارتش ششم عثمانى را در هم شکست و چند روز بعد بغداد را تسخیر کرد. همزمان انقلاب روسیه به پیروزى رسید و جنگ جهانى مدتى بعد به نفع متفقین پایان یافت.

پیشنهاد ویژه :   شمس آباد نیوز : سرویس خدمات از راه دور با اپلیکیشن Smart Tutor سامسونگ

*توضیحات:
 

پیمان‌نامه آنگلو-روسی(سن پترزبورگ)  ۱۹۰۷ میان بریتانیای بزرگ و روسیه تزاری امضاء شد. بر این پایه بریتانیا پیشنهاد پاره کردن ایران به دو منطقه نفوذ را داد. منطقه شمالی به روسیه تزاری اعطا شد و منطقه جنوبی به بریتانیای کبیر. منطقه میانی باید به عنوان منطقه بی طرف کار می‌کرد.

پیمان نامه که ۵ بند داشت بدون آگاهی یا مشارکت دستگاه اجرا ایران در زمان اوج جنبش مشروطه امضاء شد؛ از این رو سرانجام با پاسخ تند مجلس شورای ملی رو به رو شد. پس در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۱۹۰۷ ایران را رسماً در جریان قرار دادند. پیمان نامه در سن پترزبورگ امضاء شد و سرنوشت افغانستان و چند کشور دیگر را نیز تعیین می‌کرد.

با وجود اعتراضات ایران به این قرارداد، مواد آن عملاً اجرا می‌شد و در زمان جنگ جهانی اول نیز به بهانه جنگ با عثمانی، مناطقی از ایران مدتی به اشغال روسیه و بریتانیا در آمده بود. روس‌ها تا زمان انقلاب اکتبر بر باقی منافع به دست آمده‌شان از این قرارداد اصرار پنداشتند. پس از انقلاب اکتبر، در ۲۷ دی ۱۲۹۶ خورشیدی (۱۹۱۸ میلادی) این قرارداد عملاً ملغی شد. این پیمان‌نامه با قرارداد ۱۹۱۹ چندان بی ارتباط نبود.

این خبر را به اشتراک بگذارید :